نوسین: سەرگۆڵ میرزای


فرانسیس فۆكۆیاما دەڵێ :ژن لە پیاو بە بەزەییترە بەرامبەر بە مرۆڤ و بە حیكمەتترە لە بریاردان و لە تیوری بە مێینە كردنی دەسەڵاتی سیاسی داوای دەركەوتنی ژنان بۆ‌ بەریوەبردنی كۆمەڵگا دەكات.


بزووتنەوەی ژنان لەسەرەتاوە تا ئێستا‌ سێ قۆناغ یان سێ جۆر لە بزووتنەوە و شێوە خەباتی بە خۆوە بینیوە كە بریتیە لە:


بزووتنەوەی یەكەم: لەسەدەی 19 زایینی دەركەوت و ژنان داوای یەكسانی مافی سیاسی و یاساییان دەكرد و هەروەها لە هەڵبژاردنەكاندا داوای مافی یەكسانی دەنگدانیان دەكرد.


بزووتنەوەی دووەم: ‌ئەم بزووتنەوەیە لە دوای ئالووگۆرەكانی سیستەمی سەرمایەداری و شۆرشی پیشەیی لەوڵاتانی رۆژاوا خۆی نیشان دا و بەدوای ئازادی و رەهابوونی ژنان لە هەرجۆرە دەسەڵاتی پیاوانەی دەكرد و لەسەر بنەمای دژایەتی ژن و پیاو پێكهاتبوو .


بزووتنەوەی سییەم:لە هەشتاكاندا درووستبوو و لەسەر بنەمای پلۆرالیزم یان فرەچەشنی بوو و داوای گواستنەوەی بەشێك لە خەباتی ژنانی بۆ بوارە هاوبەشەكانی  لەگەڵ بزووتنەوە كۆمەلایەتیەكانی دیكەی دەكرد و بەدوای تێكەڵ بوونی بزووتنەوەی ژنان بوو لەگەڵ هەموو بەشەكانی كۆمەڵگا.


ماوەی دوو سەدە لە بزووتنەوەی ژنان بە ئامانجی لابردنی بەربەستەكانی پێشكەوتنی ژنان تێپەردەبێت،ئەم بزووتنەوەیە بە سەرهەڵدانی شۆرشی ژنان لە ساڵی 1848 لە ولایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و لە ساڵی 1903 لە بەریتانیا،تاكوو گەیشتن بە پاڵێوراوی لە هەڵبژاردنی سەروكایەتی و‌لایەتە یەكگرتووەكان لە ساڵی 2008 و گەیشتن بە پۆستی وەزیری دەرەوەی ولایەتە یەكگرتووەكان لە ساڵی 2009 (هیلاری كلینتۆن)مێژوویەكی درێژ  لە خەبات وچالاكی ژنان پیشان دەدات . لە هەموو دونیادا بە پێی جێگەو پێگەی جوگرافیایی وشێوازی حوكمرانی وكولتووری وڵاتەكان پرسی ژنان و كێشەكانیان جۆراوجۆر و جیاوازەو ژنان لە هەر ولاتێكدا بەربەستی تایبەت بە خۆیان هەیە ،بەم پێناسەیە‌ دیارە پرسی ژنان پرسێكی جیهانیە كە بۆ یەكەم جار لە ولاتە پێشكەوتووەكاندا كەوتۆتە بەرچاوو زۆر چالاكی بۆ لابردنی بەربەستەكانی بەردەم ژنان كراوەو لە لاپەرەكانی مێژوودا تۆمار كراوە.و رێكەوتننامەو بڕیارە نێودەوڵەتییەكان لە سەر مافی ژنان ئەمە دەسەلمێنێ.


لە ئێران وبە تایبەتی كوردستانی بندەستی، پێش شۆرشی گەلانی 57 بە حوكمی پاشایەتی و بوونی سیستەمی فئودالی و دەرەبەگایەتی و بە هۆی دانانی یاسای دژە ژن و مەرجگەلێ لەبەردەم ژناندا ،ژنان نەیانتوانیبوو بە شێوەیەكی پێشكەوتوو وەكوومرۆڤێك كەسایەتی خۆیان بنوێنن،بۆیەهاوشان وهاورای خەڵكانیتر لە هەنگاوەكانی شۆرش بەشداریان كرد بەو هیوایە كە دەرگایەكی نوێیان لەكۆمەڵگادا بۆ بكرێتەوەو بە مەبەست و ئامانجی(مافی یاسایی، پەروەردەیی، دەو‌ڵەتداری) خۆیان بگەن،مەخابن كە ئەم سیستەمە نوێیە(كۆماری ئیسلامی) نە تەنیا لە ئاراستەی خواستی ژناندانەبوو،بەڵكوولە یەكەم رۆژەكانی دەسەڵاتداریی خۆیەوە بە شێوەیەكی ئاشكرا، دژە مرۆیی خۆی دەرخست ونە تەنیا خەڵكی دڵخۆش بە گۆرانكاری نەكرد بەڵكوو سیستەمێكی توتالیترودیكتاتورو حۆكمرانییەكی دواكەوتوو و چەقبەستووی هاوردە مەیدانەوە( سەركەوتنی دەسەلاتی ئایینی بەسەر هێزە پێشكەوتووخوازەكاندا)بەم هۆیە ‌هیوایەك بۆ ژنان نەمایەوه و بەهۆی ئەم تەنگ و چەڵەمانەوە هەم  ژنان وهەم كۆمەڵگا زۆرتر تووشی خەفەقان وسەركوت بوونەوە .


و لەم شەوەزەنگەدا بەسەرهەڵدانی ئاشكرا بوونی خەباتی كۆمەڵە،بەبیركردنەوەیەكی چەپ و نوێ،(پاڵپشت و لایەنگری هەژاران و زۆڵم لێكراوانی كۆمەڵگا) هەموو چینەكان هاتنە مەیدانی خەبات و وەك سیاسەتێكی نوێ و مرۆڤ دۆستانە كۆمەڵە ژنانی هاوردە مەیدانی خەباتەوە ویەكەم دەستەی ژنانی لە پاییزی ساڵی1361لە ئاوایی ئاجیكەند سەر بە ناوچەی بوكان چەكداركردەوه ‌كەخۆدی ژنانی ئەو پەلە فەرماندهی سیاسی ونیزامی پەلەكەیان لە ئەستۆ بوو،بەم شێوەیە خەباتی ژنان تێكەل بوو بە خەباتی جەماوەری و نەتەوەیی وسازمانی و رێكخراوەیی ، و ژنانیش بۆ یەكەم جار  كۆمەڵەیان وەك پەناگایەك بۆگەشتن بە مافەرەواكانی خۆیان هەڵبژارد.
بەوتەی منتسكیو پلۆرالیزم یان فرە چەشنی لە كاتێكدا كاریگەرە كە لەنێوان ئەندامانی حزب و سەندیكا و ئەنجومەن و تەنانەت كەسایەتیە ئایینیەكان هەلسووكەوتی هێورانە باوبێ و ئێمەش ئەم روانگە پەسەند دەكەین بۆ بەهێزتربوونی بزووتنەوەی ژنان ،بەشێوەیێ كە ژنان بە هەڵسووكەوتی شیاوی خۆیان  گەشە بە خەباتی خۆیان بدەن.


Bookmark and Share